Ιστορία

Περίπου 2 χλμ. από τα ερείπια της αρχαίας πόλης των Φιλίππων και εντός των ορίων της σημερινής περιοχής των Κρηνίδων (Δήμος Καβάλας), βρίσκεται το «Ντικιλί Τας» ή αλλιώς «Ορθόπετρα», μια θέση προϊστορικής κυρίως κατοίκησης, που χρονολογείται στη Νεολιθική εποχή (6400-4000 π.Χ.) και την εποχή του Χαλκού (3000-1100 π.Χ.). Το Ντικιλί Τας κρύβει πολλά μυστικά τα οποία δεν έχουν αποκαλυφθεί ακόμα.

Τα αρχαιότερα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας στην περιοχή της σύγχρονης πόλης ανάγονται στη Νεότερη Νεολιθική Εποχή (5400-3200 π.Χ.). Συγκεκριμένα, στην κορυφή χαμηλού λόφου, στη θέση «Περιγιάλι», που βρίσκεται ανατολικά της πόλης της Καβάλας, αρχαιολογικές έρευνες και ανασκαφή έχουν εντοπίσει ένα μικρό οικισμό της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού (3200-1600 π.Χ.).

Το Παγγαίο συνδέεται με έναν «θησαυρό» μύθων που αφορούν δύο σημαντικές όψεις του αρχαίου κόσμου, τη διονυσιακή θρησκεία και τον Ορφισμό. Ο Ορφέας διαμόρφωσε και συστηματοποίησε τις διονυσιακές τελετουργίες, έτσι ώστε έγιναν ευρύτερα γνωστές σαν Ορφικά Μυστήρια. Ο Ορφέας είναι μια περίεργη μυθική μορφή, χωρίς σαφή γνωρίσματα ήρωα, θεού ή ημίθεου. Ήταν εισηγητής συγκεκριμένων μυστικών τελετών, θρησκευτικός ποιητής, προφήτης και ιερέας. Ήταν, επίσης, φημισμένος για την επίδοση του στη μουσική, στο άσμα και στην κιθαρωδία.

Στους ύστερους χρόνους, το Παγγαίο γίνεται πόλος έλξης για πλήθος λαών και φυλών στη γύρω από το Παγγαίο περιοχή. Για αιώνες τα πλούσια μεταλλεία του παρείχαν σε μεγάλη αφθονία τον χρυσό και τον άργυρο.

Στις αρχές του 7ου π.Χ. αιώνα Πάριοι άποικοι ιδρύουν στο νησί της Θάσου την ομώνυμη πόλη. Στα μέσα του 7ου π.Χ. αιώνα, Θάσιοι μαζί με νέους μετανάστες από την Πάρο στράφηκαν στην κατάκτηση της απέναντι από το νησί ακτής, περιοχής προνομιακής εξαιτίας της ευφορίας της γεωργικής γης και του πλούτου των βουνών σε ναυπηγήσιμη ξυλεία και πολύτιμα μέταλλα. Ως τα τέλη του 6ου π.Χ. αιώνα έχει ολοκληρωθεί η εγκατάσταση των Θασίων στα παράλια από τον ποταμό Στρυμόνα στα δυτικά ως τον ποταμό Νέστο στα Ανατολικά.

Η ίδρυση της Νεάπολης δεν θα πρέπει να βρίσκεται χρονικά μακριά από τους πρώτους αγώνες των Θασίων γύρω στα μέσα του 7ου π.Χ. αιώνα, παρά το γεγονός ότι οι αρχαίες πηγές δεν μας δίνουν πληροφορίες για τον χρόνο ίδρυσης της πόλης ούτε και για το όνομα της μητρόπολή της. Παρόλα αυτά σήμερα έχει επικρατήσει η άποψη που θεωρεί τη Νεάπολη αποικία της Θάσου με σημαντικότερο επιχείρημα ότι δεν είναι δυνατόν να είχε διαφύγει της προσοχής των Θασίων η τόσο σημαντική από στρατηγικής και οικονομικής σημασίας θέση της νέας πόλης. Την άποψη αυτή ενισχύουν τα αρχαιολογικά ευρήματα και οι μαρτυρίες των επιγραφών.

Η θέση της Νεάπολης την ανέδειξε γρήγορα σε αξιόλογο εμπορικό λιμάνι, ενώ ο πλούτος που συσσωρεύτηκε σε αυτήν οδήγησε στην αυτονομία της από την μητρόπολή της Θάσο, στα τέλη του 6ου αιώνα. Γι αυτό και κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων των Θασίων με τους Αθηναίους και μετά την υποταγή των Θασίων και απώλεια των αποικιών τους, η Νεάπολη, ανεξαρτητοποιημένη από τη Θάσο, βρίσκεται πάντοτε στο πλευρό των Αθηναίων και γνωρίζει περίοδο ακμής. Όμοια και στον Πελοποννησιακό πόλεμο, όταν η περιοχή του ΒΑ Αιγαίου γίνεται θέατρο των σφοδρών συγκρούσεων μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης, η Νεάπολη εξακολουθεί να μένει πιστή στους Αθηναίους. Το 377 π.Χ. γίνεται μέλος της Β’ Αθηναϊκής συμμαχίας.

Γύρω στα μέσα του 4ου π.Χ. αιώνα η Νεάπολη, καθώς η ανεξαρτησία της απειλείται σοβαρά από τοπικούς Θράκες ηγεμόνες αλλά κυρίως από τον βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππο Β’, πατέρα του Μ. Αλεξάνδρου, προσβλέπει στη βοήθεια της ισχυρής συμμάχου της, Αθήνας, για να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο.

Οι 20 αθηναϊκές τριήρεις που ήρθαν σε βοήθεια της Νεάπολης και ο αγώνας των πολιτών της δε στάθηκαν ικανά να ανακόψουν τον Μακεδόνα βασιλιά. Μετά την υποταγή της και την ίδρυση των Φιλίππων, η Νεάπολη υποβαθμίζεται σε επίνειο της ισχυρής μακεδονικής πόλης των Φιλίππων.

Η Εγνατία Οδός ήταν ένας από τους μεγαλύτερους στρατιωτικούς και εμπορικούς δρόμους του αρχαίου κόσμου. Κατασκευάστηκε μεταξύ 146 π.Χ. και 120 π.Χ. από τον ανθύπατο της Μακεδονίας Γναίο Εγνάτιο, πάνω στα ίχνη του πανάρχαιου δρόμου που διέσχιζε τη Μακεδονία και τη Θράκη από τα ανατολικά προς τα δυτικά.

Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, ο κυριότερος και πιο πολυσύχναστος από τους αρχαίους δρόμους ήταν η «κάτω οδός» που ερχόταν από το Βυζάντιο και αφού διέσχιζε την Ανατολική Μακεδονία οδηγούσε στη σημερινή Θέρμη της Θεσσαλονίκης. Από τη Θέρμη διακλαδιζόταν σε δύο αρτηρίες, από τις οποίες η μία οδηγούσε στη νότια Ελλάδα και η άλλη διασχίζοντας τη Μακεδονία και την Ιλλυρία και ακολουθώντας την κατεύθυνση της κατοπινής Εγνατίας έφθανε στο Δυρράχιο. Τον δρόμο αυτόν ακολούθησαν τα στρατεύματα του Δαρείου και του Ξέρξη στις εκστρατείες των Περσών κατά της Ελλάδας, στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. Τον ίδιο δρόμο ακολούθησε και ο Μέγας Αλέξανδρος στην εκστρατεία του από την Ευρώπη προς την Ασία. Η Εγνατία ταυτίστηκε σε μεγάλο βαθμό με το δρόμο αυτό.

Η Εγνατία ήταν η πρώτη δημόσια οδός που έγινε από τους Ρωμαίους έξω από την Ιταλία. Ξεκινούσε από την Απολλωνία και το Δυρράχιο στην Ιλλυρία – τη σημερινή Αλβανία – διέσχιζε τη Μακεδονία μέχρι τον ποταμό Νέστο, περνούσε στη Θράκη και συνέχιζε στον Ελλήσποντο και το Βυζάντιο. Για περισσότερα από 2.000 χρόνια υπήρξε ο μοναδικός καλός δρόμος σ’ αυτή την περιοχή και έπαιξε σημαντικό ρόλο στην τύχη της Ρώμης, του Βυζαντίου και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Στους Ρωμαϊκούς χρόνους η Νεάπολη, ως επίνειο των Φιλίππων, εξελίσσεται στο σημαντικότερο λιμάνι της περιοχής, και αναβαθμίζεται ως σταθμός της Εγνατίας οδού, η οποία διέρχεται από την πόλη.

Το 42 π.Χ. γίνεται μία από τις σημαντικότερες μάχες της παγκόσμιας ιστορίας, η περίφημη μάχη των Φιλίππων, που σφραγίζει το τέλος της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας και την αρχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Αντίπαλοι ήταν από τη μια πλευρά ο Οκταβιανός και ο Μάρκος Αντώνιος και από την άλλη ο Βρούτος και ο Κάσσιος, δηλαδή οι δολοφόνοι του Ιούλιου Καίσαρα. Κατά τη μάχη των Φιλίππων ο λιμένας της Νεάπολης χρησίμευσε ως βάση του στόλου της ρωμαϊκής δημοκρατικής παράταξης.

Ο απόστολος Παύλος αποβιβάστηκε στη Νεάπολη και πήγε στους Φιλίππους το 49 μ.Χ., όπου δίδαξε για πρώτη φορά το μήνυμα του χριστιανισμού, ίδρυσε την πρώτη χριστιανική εκκλησία στην Ευρώπη και βάφτισε στις όχθες του ποταμού Ζυγάκτη τη Λυδία, την πρώτη Ευρωπαία χριστιανή. Το βαθμιαίο πέρασμα από την αρχαία Νεάπολη στη βυζαντινή Χριστούπολη γίνεται αργά και σταθερά. Σιγά-σιγά η Νεάπολη θα παραχωρήσει τη θέση της και το όνομα της στη Χριστούπολη.

Οι Βυζαντινοί μετονόμασαν την αρχαία Νεάπολη σε Χριστούπολη. Ο ακριβής χρόνος της αλλαγής της ονομασίας αυτής παραμένει άγνωστος. Οι πρώτες μαρτυρίες του νέου ονόματος υπάρχουν σε πηγές του 8ου και 9ου αιώνα.

Η τελευταία περίοδος της βυζαντινής πόλης είναι η πιο ταραχώδης. Οι Λομβάρδοι βαρώνοι που είχαν εγκατασταθεί στην πόλη ήρθαν σε ρήξη με τον αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης Ερρίκο. Στη μάχη που ακολούθησε κοντά στους Φιλίππους νικήθηκαν. Πολύ σύντομα η πόλη πέρασε στην εξουσία του αυτοκράτορα της Νίκαιας Ιωάννη Βατάτζη. Η Χριστούπολη οχυρώθηκε καλύτερα, γι’ αυτό αποκρούσθηκαν οι Καταλανοί που επιχείρησαν αργότερα να την καταλάβουν. Ο Ανδρόνικος Β’ ο Παλαιολόγος για να εμποδίσει την επιστροφή τους έκτισε ένα μακρό τείχος από το χείλος της θάλασσας ως την κορυφή του βουνού.

Το 1387 η Χριστούπολη συνθηκολόγησε κι έγινε φόρου υποτελής στους Οθωμανούς. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1391, η Χριστούπολη κυριεύεται από τους Οθωμανούς και καταστρέφεται ολοκληρωτικά. Θα περάσουν 140 περίπου χρόνια για να ανασυνοικισθεί και να εμφανιστεί ξανά στο προσκήνιο της ιστορίας ως νέα πόλη, με νέο όνομα, το σημερινό όνομα της Καβάλας.

Το 1425 οι Βενετοί επιτέθηκαν και κατέλαβαν το φρούριο της Χριστούπολης, το οποίο είχε κατασκευαστεί από τους Οθωμανούς προ τεσσάρων μηνών. Οι Βενετοί συμπλήρωσαν το φρούριο, το 1425 που το κατέλαβαν, με ένα εξωτερικό καταφύγιο. Οι Οθωμανοί ξανακατέλαβαν το φρούριο μετά από εικοσαήμερη πολιορκία.

Τον 16ο αιώνα, την περίοδο του σουλτάνου Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπή, η πόλη μετονομάζεται σε Καβάλα και ανασυγκροτείται από τους Οθωμανούς, αφού είχε καταστραφεί από τους ίδιους τον 14ο αιώνα. Είναι η περίοδος που ενισχύονται και χτίζονται σημαντικά έργα υποδομής: τα Τείχη, το Φρούριο και το εντυπωσιακό Υδραγωγείο, καθώς και θρησκευτικά κτίσματα μεγάλης σημασίας, όπως το Χαλίλ Μπέη και το τζαμί Ιμπραήμ Πασά (σημερινός ιερός ναός Αγίου Νικολάου).

Ο Μωχάμετ Άλη, γεννημένος περί το 1770 στην Καβάλα, διατέλεσε κυβερνήτης της Αιγύπτου από το 1805 έως το 1848. Έθεσε τα θεμέλια του σύγχρονου αιγυπτιακού κράτους μέσω εκτεταμένων μεταρρυθμίσεων στην εκπαίδευση, την υγειονομική περίθαλψη και το στρατό και ίδρυσε τη δυναστεία που διοικούσε την Αίγυπτο μέχρι το 1952 και τη λύση του μοναρχικού καθεστώτος. Το μεγάλο ενδιαφέρον του για τη γενέτειρά του Καβάλα αντικατοπτρίζεται στο εντυπωσιακό Ιμαρέτ, ή ορθότερα külliye, δηλαδή συγκρότημα εκπαιδευτικών και φιλανθρωπικών κτιρίων που έχτισε μεταξύ 1817 και 1821. Στόχος του ήταν να λειτουργήσει σαν καταλύτης για την ανάπτυξη της περιοχής. Το συγκρότημα μεταμόρφωσε το αστικό τοπίο της σχετικά ασήμαντης πόλης της Καβάλας εκείνη την εποχή.

Από τα μέσα του 19ου αιώνα και μέχρι τη δεκαετία του 1950 η Καβάλα είναι το μεγαλύτερο κέντρο επεξεργασίας και εξαγωγών καπνού στα Βαλκάνια. Είναι μια από εκείνες τις ελληνικές πόλεις που ακολουθεί κυριολεκτικά τους κύκλους του καπνού – το μάζεμα, το στέγνωμα των φύλλων, την επεξεργασία τους, τη δεματοποίηση, τη μεταφορά στο λιμάνι, τη φόρτωση σε μαούνες αραγμένες στην προβλήτα, μπροστά στις μεγάλες καπναποθήκες της πόλης, και στη συνέχεια τη μεταφόρτωσή τους στα ατμόπλοια των ξένων εταιρειών, που άραζαν στα ανοιχτά.

Στην πόλη συγκεντρώνονται ευρωπαϊκοί εμπορικοί οίκοι και προξενεία. Είναι η περίοδος της μεγάλης ακμής της, με μια λαμπερή αστική τάξη που βρίσκεται σε συνεχείς επαφές με την Ευρώπη και κληροδοτεί στην πόλη μία κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρα. Μάρτυρες αυτής της εποχής είναι οι εντυπωσιακές κατοικίες των μεγάλων καπνεμπόρων και οι καπναποθήκες που σώζονται στο κέντρο της πόλης.

Στη νεότερη ιστορία της Καβάλας καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισε η μεγάλη αύξηση του πληθυσμού της με τον ερχομό των προσφύγων – μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, το 1922 – και την ανταλλαγή των πληθυσμών. Τότε η Καβάλα δέχτηκε δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες, εξαιτίας της γεωγραφικής της θέσης και του λιμανιού της αλλά και λόγω της οικονομικής της ευρωστίας. Με την εγκατάσταση των Μικρασιατών, Θρακών, Ποντίων, Κωνσταντινουπολιτών και λοιπών προσφύγων, η Καβάλα αποκτά νέα πολιτισμική ταυτότητα. Η τελευταία διατηρείται μέχρι και σήμερα στην κουζίνα, στα ήθη και τα έθιμα, στους χορούς και τα τραγούδια.